زاگرس؛ خاستگاه ۹هزارساله لبنیات ایرانیان

جوامع نوسنگی ساکن در کوه‌های زاگرس، تقریباً ۹۰۰۰ سال پیش شیر و فرآورده‌های لبنی حاصل از گوسفند و بز را مصرف می‌کردند.

مجله اینترنتی باستان شناس : تقریباً ۹۰۰۰ سال پیش، جوامع انسانی در جنوب غربی آسیا دستخوش یک دگرگونی چشمگیر شدند که به انقلاب نوسنگی معروف است. این دوره با تغییرات قابل توجهی در سبک زندگی مردم و نحوه به دست آوردن منابع غذایی آنها مشخص می‌شود: تغییر از زندگی کوچ‌نشینی، شکار و گردآوری، به سکونت در یک مکان، کشاورزی و گله‌داری.

تقریباً در همان زمان، مردم شروع به پرورش انتخابی و اهلی کردن گونه‌های مختلف جانوری کردند. برخی از این حیوانات نیز به عنوان حیوانات مزرعه پرورش داده می‌شدند. بقایای باستان‌شناسی نشان می‌دهد که بز و گوسفند از اولین حیواناتی بودند که در کوه‌های زاگرس، رشته‌کوهی واقع در ایران امروزی، اهلی شدند.

دوره اولیه مصرف گوشت در انسان به خوبی مستند شده است و قدمت آن حداقل به ۲.۶ میلیون سال پیش برمی‌گردد. در مقابل، کشف شواهدی از مصرف شیر یا فرآورده‌های لبنی در جوامع باستانی بسیار دشوارتر است.

اکنون، مقاله جدیدی که در مجله Nature Human Behaviour منتشر شده است، شواهدی ارائه می‌دهد که نشان می‌دهد جوامع نوسنگی ساکن در کوه‌های زاگرس از سنین پایین از شیر و فرآورده‌های لبنی استفاده می‌کردند. این شواهد با تجزیه و تحلیل مولکول‌های چربی حفظ شده در سفال و پروتئین‌های به دام افتاده در جرم دندان که هزاران سال حفظ شده بودند، به دست آمده است.

امانوئل کازانووا، حسین داوودی و همکارانشان در مقاله خود اظهار می‌کنند: «منطقه بین کوه‌های زاگرس شمالی و مرکزی در فلات ایران به عنوان مهد اهلی کردن بز و گسترش سبک زندگی کشاورزی-دامداری به سمت شرق عمل کرده است. با این حال، قدردانی اولیه جوامع دامدار در زاگرس از شیر نشخوارکنندگان به اندازه کافی مورد مطالعه قرار نگرفته است.»

زاگرس مهد اهلی کردن بز و گوسفند

به عنوان بخشی از این مطالعه، محققان قطعات سفالی جمع‌آوری‌شده از مکان‌های باستانی نوسنگی در کوه‌های زاگرس ایران را با استفاده از تکنیک‌های شیمیایی تجزیه و تحلیل کردند. آن‌ها توانستند بقایای چربی باستانی (لیپیدها) جذب‌شده در این قطعات را استخراج کنند. این بقایا نشان می‌دهد که این ظروف ممکن است زمانی برای ذخیره محصولات لبنی استفاده می‌شده‌اند.

محققان همچنین جرم دندان یافت شده در بقایای اسکلت افرادی که در دوره نوسنگی زندگی می‌کردند را تجزیه و تحلیل کردند. آنها دریافتند که پروتئین‌های شیر در جرم دندان حفظ شده‌اند. این شواهد بیشتری را ارائه می‌دهد که جوامع نوسنگی در کوه‌های زاگرس از محصولات لبنی استفاده می‌کردند.

«در این مطالعه، ما وجود بقایای لبنیات بز و گوسفند را که از طریق تجزیه و تحلیل بقایای لیپید در سفال و بقایای پروتئین در جرم دندان انسان شناسایی شده است، نشان می‌دهیم.»

«این نتایج، همراه با توزیع بقایای حیوانی و تجزیه و تحلیل مستقیم رادیوکربن از بقایای محصولات لبنی، نشان می‌دهد که محصولات لبنی گوسفند و بز از هزاره هفتم قبل از میلاد به بعد به طور گسترده در کوه‌های زاگرس مورد استفاده قرار می‌گرفته‌اند. این الگو با استفاده از شیر گاو در آناتولی در همان دوره مشابه است. جوامع نوسنگی در هر دو منطقه، پویایی پیچیده مشابهی را در استفاده اولیه از شیر حیوانات نشخوارکننده نشان می‌دهند. این به ظهور مسیرهای مستقل اما همزمان در گسترش سبک زندگی کشاورزی-دامداری اشاره دارد.»

نشانه‌های جدیدی از جوامع دامداری باستانی

این مطالعه جدید برخی از قدیمی‌ترین شواهد مربوط به محصولات لبنی گوسفند و بز را در جوامع نوسنگی که بیش از ۹۰۰۰ سال پیش در کوه‌های زاگرس زندگی می‌کردند، ارائه می‌دهد. سایر تحقیقات باستان‌شناسی انجام شده در منطقه آناتولی ترکیه نیز سرنخ‌هایی را ارائه می‌دهد که نشان می‌دهد محصولات لبنی در همان دوره تاریخی مصرف می‌شده است.

این مطالعات، بینش جدیدی را در مورد یک لحظه بحرانی در تاریخ بشر ارائه می‌دهد: دوره‌ای که انسان‌ها نه تنها اهلی کردن حیوانات را آغاز کردند، بلکه استفاده از شیر آنها را برای تغذیه نیز آغاز کردند. تحقیقات آینده می‌تواند بر اساس این یافته‌ها انجام شود و با جستجوی نشانه‌های دیگر از مصرف اولیه شیر در مناطق جغرافیایی مجاور، تصویر را روشن‌تر کند.