کشف بقایای معبد ۲ هزار ساله در یک مسجد

کتیبه یونانی کشف شده در مسجد جامع حمص، معبد گمشده خورشید امپراتور هلیوگابال را آشکار کرد.

مجله اینترنتی باستان شناس : یک کتیبه یونانی که به تازگی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته و در داخل مسجد جامع حمص در حمص سوریه کشف شده است ، بحث‌های علمی در مورد معبد خورشید که مدت‌ها در امسا باستان گم شده بود و ارتباط آن با امپراتور روم، هلیوگابال، را تغییر شکل می‌دهد.

این کتیبه که در جریان کارهای مرمت کشف شد، شواهد جدید و قانع‌کننده‌ای ارائه می‌دهد مبنی بر اینکه این مسجد ممکن است مستقیماً بر فراز محراب که به خدای خورشید اختصاص داده شده و توسط خود امپراتور پرستش می‌شد، قرار داشته باشد.

کشف کتیبه یونانی در زیر ستون مسجد

این کشف در جریان تلاش‌های مرمت در سال ۲۰۱۶ انجام شد، زمانی که کارگران کتیبه‌ای یونانی را که در پایه گرانیتی ستونی در زیر کف مسجد حک شده بود، شناسایی کردند. این پایه که تقریباً یک متر در یک متر اندازه دارد، شامل یک صفحه کتیبه‌دار ۷۵ سانتی‌متری است که توسط عناصر تزئینی قاب گرفته شده است. اگرچه بی‌ثباتی در سوریه تجزیه و تحلیل کامل دانشگاهی را به تأخیر انداخت، اما اکنون این کتیبه به طور مفصل مورد مطالعه قرار گرفته و در مجله باستان‌شناسی شدت منتشر شده است.

این مسجد که در حمص امروزی – که در دوران باستان با نام اِمِسا شناخته می‌شد – واقع شده است، مدت‌ها مظنون به اشغال محل معبد اصلی بت‌پرستان شهر بوده است. اِمِسا پایتخت یک استان رومی بود و به دلیل اهمیت مذهبی خود، به ویژه آیین خورشیدی‌اش که بر محور خدای اِلگابالوس می‌چرخید، مشهور بود.

به گفته پروفسور مأمون صالح عبدالکریم از دانشگاه شارجه ، لحن این کتیبه قهرمانانه و نظامی است و حاکمی قدرتمند را توصیف می‌کند که به باد، طوفان و پلنگ تشبیه شده است – تصویری که با وقف‌نامه‌های سلطنتی دوره روم سازگار است. حروف متقارن و رسمی یونانی به صورت خطوط افقی مستقیم در زیر یک حاشیه تزئینی چیده شده‌اند، که نمونه‌ای از کتیبه‌های یادبود است.

تابیدن نور بر معبد خورشید

مورخان دهه‌هاست که در مورد اینکه آیا سازه مستطیل شکل مسجد جامع، بقایای معبد خورشید را پنهان می‌کند یا خیر، بحث می‌کنند. در حالی که اشارات ادبی و شواهد معماری ضمنی، ارتباطی را نشان می‌داد، هیچ مدرک قطعی تاکنون ارائه نشده بود.

کتیبه‌ای که به تازگی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است، ممکن است آن حلقه گمشده را فراهم کند. اگرچه متن حاوی بی‌نظمی‌های دستوری است – که در سوریه رومی، جایی که زبان آرامی بر یونانی غالب بود، رایج بود – اما به نظر می‌رسد که به دوره امپراتوری روم مربوط می‌شود. قرارگیری آن به عنوان بخشی از پایه ستون، قویاً نشان می‌دهد که در اصل متعلق به یک سازه بت‌پرستانه عظیم بوده است.

اگر این یافته تأیید شود، نظریه تداوم مذهبی در این مکان را تقویت می‌کند: از پناهگاه بت‌پرستان به کلیسای مسیحیان و سپس به مسجد اسلامی. سنت از قبل می‌گوید که این مسجد بر روی کلیسایی که به یحیی تعمیددهنده اختصاص داده شده بود، ساخته شده است که قرن‌ها پس از افول پرستش بت‌پرستان ساخته شده بود.

این مطالعه استدلال می‌کند که دگرگونی مذهبی در امسا نه از طریق تخریب ناگهانی، بلکه از طریق همپوشانی و تفسیر مجدد معماری رخ داده است. فضای مقدس به جای پاک شدن، حفظ و تطبیق داده شد – الگویی که در سراسر خاور نزدیک دیده می‌شود.

امپراتور هلیوگابال چه کسی بود؟

ارتباط احتمالی این کتیبه با هلیوگابال ، بُعد امپراتوری فوق‌العاده‌ای به این کشف می‌بخشد. هلیوگابال که حدود سال ۲۰۳ میلادی در امسا با نام واریوس آویتوس باسیانوس متولد شد، پیش از آنکه در سال ۲۱۸ میلادی و در سن چهارده سالگی به تخت سلطنت روم بنشیند، کاهن اعظم فرقه خورشیدی شهر بود.

هلیوگابال، به عنوان امپراتور، تلاش کرد تا خدای خورشید بومی سوری خود – که در محل با نام هلیوگابال شناخته می‌شد – را به جایگاه والایی در میان خدایان روم ارتقا دهد. او یک سنگ سیاه مقدس را که گمان می‌رفت مظهر این خدا باشد، از امسا به روم منتقل کرد و آن را در معبدی تازه ساخته شده در تپه پالاتین نصب کرد.

با این حال، اصلاحات مذهبی او بحث‌برانگیز بود. نخبگان رومی در برابر تلاش‌های او برای اولویت دادن به یک خدای شرقی خارجی بر خدایان سنتی رومی مانند ژوپیتر مقاومت کردند. دوران سلطنت او با بی‌ثباتی سیاسی، آزمایش‌های مذهبی و مخالفت فزاینده در گارد پرتورین مشخص می‌شد. در سال ۲۲۲ میلادی، در سن هجده سالگی، او ترور شد و بسیاری از اصلاحات او لغو شد.

با وجود حکومت کوتاهش، الاگابالوس همچنان یکی از مرموزترین امپراتوران روم است. منابع باستانی اغلب او را فردی عجیب و غریب و رسواکننده به تصویر می‌کشیدند، اگرچه مورخان مدرن پس از سقوط او به طور فزاینده‌ای این روایت‌ها را به عنوان تبلیغات اغراق‌آمیز زیر سوال می‌برند.

هویت مذهبی لایه لایه امسا

هویت رومی امسا عمیقاً با آیین هلیوگابال در هم تنیده بود. معبد خورشید به عنوان نقطه کانونی زندگی مدنی، میزبان جشنواره‌های فصلی و تقویت کننده قدرت سیاسی نخبگان کاهن بود. نفوذ کاهنان اعظم چنان قابل توجه بود که یکی از اعضای آن را به تخت امپراتوری رساند.

با این حال، تا قرن چهارم، مسیحیت به طور گسترده در سراسر سوریه گسترش یافت و به تدریج چشم‌انداز مذهبی شهر را تغییر داد. بت‌پرستی و مسیحیت نسل‌ها قبل از تسلط مسیحیت در کنار هم وجود داشتند. قرن‌ها بعد، پس از فتح اسلامی، بسیاری از اماکن مسیحی به مساجد تبدیل شدند که نشان دهنده مرحله دیگری از تحول به جای گسست کامل بود.

بنابراین، مسجد جامع حمص مظهر سه دوره مذهبی عمده است: بت‌پرستی، مسیحیت و اسلام. این تداوم نشان می‌دهد که چگونه هویت شهری در خاور نزدیک از طریق اقتباس و تفسیر مجدد معماری مقدس تکامل یافته است.

پیشرفتی در باستان‌شناسی خاور نزدیک

پروفسور عبدالکریم تأکید می‌کند که این کتیبه گامی مهم در جهت حل اختلاف علمی یک قرنی بر سر محل دقیق معبد خورشید است. در حالی که کتیبه‌ها و داده‌های باستان‌شناسی بیشتری مورد نیاز است، این یافته این فرضیه را تقویت می‌کند که این مسجد دقیقاً در محل مهم‌ترین پناهگاه بت‌پرستان امسا قرار دارد.

این کشف بر اهمیت همکاری میان‌رشته‌ای بین باستان‌شناسی، کتیبه‌شناسی، تاریخ معماری و حفاظت از میراث تأکید می‌کند. هر کتیبه جدید مربوط به دوران روم که در حمص کشف می‌شود، درک ما از چگونگی تغییر شکل فضاهای مقدس در طول زمان را عمیق‌تر خواهد کرد.

در نهایت، اِمِسا گذشته‌ی خود را پاک نکرد – بلکه آن را لایه لایه کرد. معبد خورشید که به هلیوگابال تقدیم شده بود، ممکن است نه تنها در حافظه، بلکه در سنگ نیز پابرجا مانده باشد و پایه و اساس معماری جوامع مذهبی متوالی را تشکیل دهد. مسجد جامع حمص اکنون نه تنها به عنوان یک بنای تاریخی اسلامی، بلکه به عنوان گواهی بر تقریباً دو هزار سال تکامل معنوی در یکی از پیچیده‌ترین شهرهای تاریخی سوریه پابرجاست.